Herstelrecht en gendergerelateerd geweld: overwegingen van dr. Diana Márquez

Inleiding

Gendergerelateerd geweld is een complexe en veelzijdige problematiek die van het rechtssysteem doeltreffende en vooral transformerende antwoorden vraagt. In mijn ervaring heb ik gezien hoe herstelrecht de aanpak van strafbare feiten van gendergerelateerd geweld kan aanvullen, op voorwaarde dat het met de grootst mogelijke zorgvuldigheid wordt toegepast en dat de rechten en de veiligheid van de slachtoffers gewaarborgd zijn.

Het is ook nodig om bemiddeling te onderscheiden van de herstelgerichte benadering of herstelgerichte praktijken, om tot een passende aanpak van deze ernstige problematiek in onze samenleving te komen. Daarbij mogen we niet vergeten dat slachtoffers van gendergerelateerd geweld, in overgrote meerderheid vrouwen, niet onbekwaam zijn: zij kunnen en moeten het recht hebben om hun situatie tegemoet te treden met meer opties dan ons uiterst beperkte scala aan straffen biedt.

De uitdaging van macht en veiligheid in herstelgerichte processen

Een van de grootste uitdagingen die ik in het herstelrecht, met zijn praktijken en benaderingen, waarneem, in het bijzonder in zaken van gendergerelateerd geweld, is de machtsasymmetrie die eigen is aan dit soort strafbare feiten. Gewelddadige relaties worden, zoals we weten, gekenmerkt door een structureel machtsonevenwicht, waarbij de persoon die schade heeft veroorzaakt controle en overheersing uitoefent over de slachtoffers.

Herstelrecht en integraal herstel in zaken van gendergerelateerd geweld

Naar mijn mening laat de traditionele benadering van het strafrechtssysteem, die vooral gericht is op vergeldende sancties, de behoefte aan integraal herstel voor de slachtoffers buiten beschouwing. Het herstelrecht, zoals ik het opvat, biedt een veel bredere benadering die zich niet beperkt tot veroordeling of een financiële regeling, maar die ernaar streeft de schade te herstellen op emotioneel, transcendent, relationeel en sociaal vlak.

Herstelrecht betekent in geen geval dat de ernst van de strafbare feiten wordt geminimaliseerd of dat personen die schade hebben veroorzaakt hun verantwoordelijkheid kunnen ontlopen. Straffeloosheid heeft in het herstelrecht geen plaats; wat wordt nagestreefd, is juist een diepgaande en transformerende vorm van verantwoordelijkheid nemen.

Het belang van geïnformeerde toestemming en van de empowerment van het slachtoffer

Herstelrecht berust op vrijwilligheid. In zaken van gendergerelateerd geweld is dit principe van cruciaal belang. Voor mij is het essentieel dat slachtoffers deelnemen vanuit een positie van kracht, met volledige kennis van de risico's en kenmerken van het herstelgerichte proces, en dat hun toestemming volledig vrij is van enige druk.

De rol van de gemeenschap bij het herstel van sociale banden

Een van de belangrijkste aspecten van het herstelrecht is de rol die de gemeenschap speelt bij het herstel van de banden die door gendergerelateerd geweld zijn verbroken. Gendergerelateerd geweld treft niet alleen het slachtoffer rechtstreeks: het heeft ook een diepe impact op de hele gemeenschap. Vanuit mijn standpunt is het essentieel dat de gemeenschap zich bij herstelprocessen betrokken voelt, want gendergerelateerd geweld is een structureel probleem dat een collectief antwoord vraagt.

Conclusie: een herstelgerichte benadering als aanvulling op het strafrecht

Herstelrecht moet de aanpak van strafbare feiten van gendergerelateerd geweld aanvullen, met de voorzorgen en waarborgen die de slachtoffers toekomen; geen enkele wetgeving of overeenkomst verbiedt het. Het moet een benadering zijn die per geval en per persoon wordt afgestemd en die in de passende contexten een werkelijk integraal herstel kan bieden, met een actieve gemeenschap die zorg draagt en steun biedt om de geweldslogica's die ons doorkruisen daadwerkelijk te veranderen en te transformeren.

De herstelgerichte cultuur, de logica van zorgzaamheid en zorg, is een bouwwerk waaraan ieder van ons kan meewerken.