De gevangenis, spiegel van de samenleving

Vanuit mijn ervaring als bemiddelaar, als facilitator van herstelgerichte dialoog en als professional die in gesloten settings werkt, stel ik dat de gevangenis de ongelijkheden, de vooroordelen en de uitsluitingslogica weerspiegelt waarmee onze samenleving conflicten tegemoet treedt. In deze tekst deel ik enkele overwegingen die voortkomen uit de herstelgerichte benadering die ik al jaren ontwikkel, samen met slachtoffers, personen die schade hebben veroorzaakt en gemeenschappen die door pijn getekend zijn.

Wat zien we als we naar de gevangenis kijken?

Er wordt mij vaak gevraagd of ik geloof dat de gevangenis kan veranderen. Mijn antwoord is dat we, voordat we haar veranderen, moeten begrijpen wat zij vertegenwoordigt. Op grond van mijn persoonlijke en professionele ervaring twijfel ik er niet aan: de gevangenis is de spiegel van de samenleving. Zij is een geconcentreerde —en vaak harde— uitdrukking van de manier waarop wij ons organiseren, van wie wij erbij betrekken en wie wij buiten laten. Zij weerspiegelt hoe wij als gemeenschap besluiten om met schade, conflict en verschil om te gaan.

Wat er in de cellenblokken gebeurt, is geen parallel universum. Het is het resultaat van structurele, culturele en politieke beslissingen die door elke laag van het maatschappelijk weefsel heen lopen. Binnen condenseren zich de tekortkomingen, het opgestapelde geweld en de ongelijkheden die er buiten al waren.

Wie komt er in de gevangenis terecht?

Ik heb het gezien in elke penitentiaire inrichting waar ik heb gewerkt of die ik heb bezocht, en ik heb het uit de mond van honderden gedetineerden gehoord: de meesten komen in de gevangenis aan met een voorgeschiedenis van uitsluiting, verlating en institutioneel stilzwijgen. Vóór het strafbare feit is er vaak een kindertijd geweest die getekend werd door geweld, structurele armoede en gebrek aan toegang tot onderwijs, gezondheidszorg en menswaardige huisvesting.

In die zin is de gevangenis niet het begin van de straf maar de voortzetting ervan, alsof opsluiting de logische uitkomst is van een lange reeks maatschappelijke afwijzingen. Wat vaak gestraft wordt, is niet alleen een daad, maar een levensverhaal. En dat stelt ons diepgaand voor vragen.

Als we eerlijk kijken, zien we dat niet alle personen die strafbare feiten plegen op dezelfde plek terechtkomen. Sommigen hebben toegang tot dure verdediging, tot een ondersteunende gezinsomgeving, tot mogelijkheden om te herstellen. Anderen niet. En precies daar wordt de selectiviteit van het strafrecht zichtbaar, ja zelfs hard.

Het recht, vanuit welke ethiek?

Jarenlang heb ik me bij elke herstelgerichte ontmoeting die ik faciliteerde afgevraagd met welke instrumenten wij, die in conflicten tussenbeide komen, deel gaan uitmaken van het rechtssysteem. Ik heb het niet alleen over juridische kennis, maar over de ethiek die ons drijft, over de blik die wij op de ander werpen, op de schade, op de mogelijkheid van herstel. Want als wij ons uitsluitend opleiden om sancties op te leggen en niet om naar behoeften te luisteren, dan zijn wij ver verwijderd van het bieden van gerechtigheid.

Herstelrecht als mogelijkheid

Vanuit Víctimas por la Paz, vanuit de Cooperativa Liberté, vanuit elke ruimte waarin ik werk, bevorder ik herstelgerichte praktijken die de traditionele logica van straffen ter discussie stellen. Wij doen dat niet uit naïviteit of uit voluntarisme. Wij doen het omdat wij weten dat er een andere manier bestaat om recht te spreken. En dat zien wij elke dag, wanneer wij dialogen tussen slachtoffers en personen die schade hebben veroorzaakt faciliteren, wanneer wij een herstelfonds overhandigen, wanneer het ons lukt dat iemand, ook al is die bang, het aandurft om naar de ander te luisteren.

De spiegel ontmantelen

Als we aanvaarden dat de gevangenis weerspiegelt wat wij als samenleving zijn, dan volstaat het niet om het strafsysteem te bekritiseren. We moeten ons afvragen hoe wij ons verhouden tot het andere, tot geweld, tot verschil. We moeten ons met volle inzet geven om een ander verhaal op te bouwen, een verhaal van herstel, van ontmoeting, van integratie.

Met hartelijke groet,
Diana Márquez
Voorzitter van de Sociedad Argentina de Justicia Restaurativa (SAJuR)