Bijna 470 aanmeldingen: de masterclass over geweld op school en herstelgerichte praktijken

Bijna 470 mensen uit dertien landen meldden zich aan. Op donderdag 27 augustus werd de masterclass live gegeven via Zoom, twee en een kwartier lang, en ook uitgezonden via YouTube.

Het was de gratis masterclass van Diana Márquez, voorzitster van de Sociedad Argentina de Justicia Restaurativa SAJuR, georganiseerd samen met de Comunidad de Aprendizaje CoPAZ. Zij sprak over wat scholen vanaf 5 september zullen moeten oplossen.

Het begint bij een wet, maar kennis van het recht is niet nodig: de masterclass is bedoeld voor leerkrachten, gezinnen, begeleidingsteams en iedereen die met adolescenten werkt.

De bijeenkomst werd geopend door María Teresa Barrios en Ma. Victoria Vásquez Risso van Fundación CoPAZ; namens de Sociedad Argentina de Justicia Restaurativa SAJuR waren Alejandra Zarza en Eva Cavanna aanwezig.

Wat er op 5 september verandert

Diana begon bij het kader. Op 5 september treedt in Argentinië de ley 27.801 in werking, het nieuwe Régimen Penal Juvenil (jeugdstrafrecht), dat een decreetwet uit de dictatuur opheft. Vanaf die dag kan een meisje of jongen van veertien jaar worden vervolgd, veroordeeld of vrijgesproken.

De oude wet had twee sleutels: de leeftijd en het soort delict. De nieuwe wet verlaagde de eerste van zestien naar veertien jaar en schrapte de tweede. Lichamelijk letsel, bedreigingen, verzet tegen het gezag, eenvoudige beschadiging: delicten die er vroeger buiten vielen en er nu onder vallen. Gelezen met een schoolplein in gedachten is die lijst iets heel anders. Het gaat er niet om dat nu het zware adolescentendelict binnenkomt: het gaat erom dat nu binnenkomt wat op een gewone dinsdag gebeurt.

En er is een gegeven dat Diana al vroeg op tafel legde. In de provincie Buenos Aires zitten momenteel 276 kinderen en jongeren opgesloten zonder strafrechtelijk verantwoordelijk te zijn —een op de vijf van degenen die in het systeem terechtkwamen— volgens het laatste verslag van de Comisión Provincial por la Memoria (provinciale commissie voor de herinnering). De opsluiting van wie niet berecht kon worden, begint niet met deze wet.

De school, verduidelijkte zij, is strafrechtelijk niet aansprakelijk voor het delict van een leerling. Maar zij heeft wel eigen plichten: de zorgplicht zolang het kind onder haar hoede is, de plicht om de beschermingsinstanties te informeren, en de burgerrechtelijke aansprakelijkheid van de instelling als de schade ontstond doordat niet gedaan werd wat gedaan had moeten worden. “De school gaat niet de gevangenis in, maar haar zal wel gevraagd worden wat zij vooraf heeft gedaan.”

Wat de zaal inbracht

Halverwege de les werd de deelnemers gevraagd een situatie van diezelfde week op hun school te beschrijven die zij gewelddadig zouden noemen. Er kwamen eenendertig antwoorden. Er kwamen spot, uitsluiting bij het spelen, intimiderend geschreeuw, digitaal geweld tussen leerlingen en ook tussen leerkrachten, een schriftelijke toets die werd overhandigd aan een leerlinge die niet kon lezen en schrijven, en een leraar die weigert te herhalen wat hij zei als een leerling met een verstandelijke beperking daarom vraagt.

De tweede opdracht vroeg om drie woorden over hoe conflicten vandaag worden beslecht. De twee woorden die het grootst werden in de woordenwolk waren “handelen” en “negeren”.

Drie fasen en één criterium

Het tweede deel ging over methode. Diana ordende de interventie in drie fasen.

Het probleem benaderen zonder gekoloniseerd te zijn. Aankomen zonder de versie die al de ronde doet: in een openbare zaak zonder de versie van de media; op een school zonder de versie uit de lerarenkamer. “Als je komt met de wetenschap wie het probleem is, ga je niets meer ontdekken: je gaat bevestigen.” Daaruit komt de ene vraag waarmee men begint, en die wordt aan elke persoon apart gesteld, zonder publiek: wat heb je nodig? Ook aan wie het proces zullen dragen, want soms is het eerlijke antwoord dat het niet kan, en dan moet men een stap opzij zetten.

De dialoog, als aan de voorwaarden is voldaan. Pas hier zet men iemand tegenover iemand, en daar komt men niet altijd aan toe. Een slecht voorbereide ontmoeting is niet neutraal: ze kan iemand die al schade heeft geleden opnieuw schaden. Het eerste wat men in dit werk leert, is niet twee kinderen tegenover elkaar zetten, maar weten wanneer dat nog niet kan.

De integratie, die meestal ontbreekt. Dat wie schade heeft veroorzaakt weer een plaats heeft en iets concreets doet. Hier maakte Diana een onderscheid: geraakt worden is dat iemand ontroerd raakt en huilt tijdens een bijeenkomst; in beweging komen is dat iemand iets doet wat door het eigen lichaam gaat. Een kind dat zijn of haar excuses aanbiedt en terugkeert naar dezelfde plek als altijd, is niet in beweging gekomen: het is geraakt, en dat duurt een week.

En er kijkt nog iemand mee. De hele klas wacht af wat er gebeurt: als wie schade heeft veroorzaakt een paar dagen verdwijnt en ongewijzigd terugkomt, leert de gemeenschap dat er daar niets gebeurt. Wat in één zaak wordt beslist, neemt de hele groep mee.

Het criterium dat door de drie fasen loopt, is het beleid BACI —vriendelijkheid (bondad), begeleiding (acompañamiento), zorg (cuidado) en integratie (integración)— dat Diana ontwierp en liet registreren. “Het klinkt zacht en dat is het niet. Als een interventie die vier niet heeft, is ze niet herstelgericht: het is een procedure met een mooie formulering.”

Waarom het woord ertoe doet

Tegen het einde kwam Diana terug op het woord bullying. Naar het klaslokaal overgebracht, brengt het de strafrechtelijke logica mee: er is een dader, er is een slachtoffer, die moeten worden aangewezen en gestraft. En waar het niet criminaliseert, stelt het een diagnose. “Of rechter, of arts. Wij zijn opvoeders.”

De gids van de provincie Buenos Aires vraagt sinds 2012 een kritische houding ten opzichte van de term, juist vanwege het criminologische stempel, en spreekt van pesterijen: een handeling die over langere tijd aanhoudt, zonder typologieën van slachtoffers of daders. Etiketten blijven plakken. Wie aan de kant van het slachtoffer terechtkomt, blijft daar vaak zitten, en die identiteit verlengt de schade in plaats van haar te helen; wie aan de andere kant terechtkomt, leert te doen wat hem of haar gezegd werd te zijn.

Het is de sprong die wij maken zonder het te merken: we stoppen met vragen wat iemand heeft gedaan en gaan zeggen wat iemand is. Een kind kan een fout maken. Wat het niet kan, is zelf een fout worden, want een fout kan worden hersteld en een persoon die een fout is, niet.

Het materiaal en wat volgt

De volledige les is opgenomen op het kanaal van SAJuR: bekijk de masterclass op YouTube. De opname heeft hoofdstukken, om direct naar elk onderdeel te gaan.

De dia’s van de les zijn gepubliceerd en kunnen worden bekeken en als pdf gedownload: Violencia escolar y prácticas restaurativas. Ook de antwoorden van de zaal staan daar, geanonimiseerd.

De opleiding “Violencia escolar y prácticas restaurativas” (geweld op school en herstelgerichte praktijken) begint op donderdag 24 september en gaat verder op donderdag 1, 8, 15 en 22 oktober: vijf synchrone lessen, gegeven door het docententeam van SAJuR: Eva Cavanna, Alejandra Zarza, Giselle Méndez en Miguel Assis. De thema’s zijn de levensloop van adolescenten en de analyse van het conflict, de perspectieven van de betrokkenen bij pesterijen, het normatieve kader van het samenleven op school, de participatie van de gemeenschap in conflictbeheer, en de gevolgen van het nieuwe jeugdstrafrecht voor onderwijsinstellingen.

Dank aan de Comunidad de Aprendizaje CoPAZ voor het openen van deze ruimte samen met de Sociedad Argentina de Justicia Restaurativa SAJuR, en aan iedereen die inlogde om de masterclass te volgen.

Waar u ons kunt volgen

Als iets hiervan nuttig was, volgt u het best de drie organisaties die dit mogelijk hebben gemaakt.

• Comunidad de Aprendizaje CoPAZ — www.copaz.org · @copazong
• Sociedad Argentina de Justicia Restaurativa SAJuR — sajur.org · @sajurargentina
• Dra. Diana Márquez — dianamarquez.org · @dianitaemarquez