Blisko 470 zapisanych osób: masterclass o przemocy w szkole i praktykach naprawczych

Zapisało się blisko 470 osób z trzynastu krajów. W czwartek 27 sierpnia masterclass odbyła się na żywo przez Zoom i trwała dwie godziny i kwadrans, a była także transmitowana w serwisie YouTube.

Była to bezpłatna masterclass poprowadzona przez Dianę Márquez, prezeskę Sociedad Argentina de Justicia Restaurativa SAJuR, zorganizowana wspólnie z Comunidad de Aprendizaje CoPAZ. Mówiła o tym, z czym szkoła będzie musiała się zmierzyć od 5 września.

Zaczyna się od ustawy, ale nie trzeba znać się na prawie: masterclass jest przeznaczona dla kadry nauczycielskiej, rodzin, zespołów pedagogiczno-psychologicznych i wszystkich osób pracujących z młodzieżą.

Spotkanie otworzyły María Teresa Barrios i Ma. Victoria Vásquez Risso z Fundación CoPAZ, a ze strony Sociedad Argentina de Justicia Restaurativa SAJuR towarzyszyły im Alejandra Zarza i Eva Cavanna.

Co zmienia się 5 września

Diana zaczęła od ram prawnych. 5 września w Argentynie wchodzi w życie ustawa nr 27.801, nowy Régimen Penal Juvenil (system odpowiedzialności karnej nieletnich), który uchyla dekret z mocą ustawy z czasów dyktatury. Od tego dnia czternastoletnia dziewczynka lub czternastoletni chłopiec może zostać objęty postępowaniem, skazany lub uniewinniony.

Stara ustawa miała dwa klucze: wiek i rodzaj przestępstwa. Nowa obniżyła pierwszy z szesnastu do czternastu lat i usunęła drugi. Uszkodzenie ciała, groźby, opór wobec władzy, zwykłe uszkodzenie mienia: przestępstwa, które wcześniej pozostawały poza zakresem, a teraz do niego wchodzą. Czytana z myślą o szkolnej przerwie, ta lista znaczy co innego. Nie chodzi o to, że teraz wchodzi poważne przestępstwo nastolatków: chodzi o to, że wchodzi to, co zdarza się w zwykły wtorek.

Diana przedstawiła też na początku jedną informację. W prowincji Buenos Aires jest obecnie 276 osób poniżej wieku odpowiedzialności karnej, dzieci i młodzieży, pozbawionych wolności — co piąta z osób, które trafiły do systemu — według ostatniego raportu Comisión Provincial por la Memoria. Zamykanie osób, które nie mogły być sądzone, nie zaczyna się od tej ustawy.

Szkoła, jak wyjaśniła, nie odpowiada karnie za przestępstwo ucznia lub uczennicy. Ma jednak własne obowiązki: obowiązek opieki, gdy dziecko jest pod jej pieczą, obowiązek zawiadomienia organów ochrony oraz odpowiedzialność cywilną instytucji, jeśli szkoda powstała z powodu zaniechania tego, co należało zrobić. „Szkoła nie pójdzie do więzienia, ale zostanie zapytana, co zrobiła wcześniej.”

Co opowiedziała sala

W połowie zajęć poproszono uczestników i uczestniczki, aby opisali sytuację z tego samego tygodnia, w swojej szkole, którą nazwaliby przemocową. Napłynęły trzydzieści jedna odpowiedzi. Pojawiły się drwiny, wykluczanie z zabawy, krzyki mające zastraszyć, przemoc cyfrowa między uczniami i uczennicami, ale także między nauczycielami i nauczycielkami, pisemny sprawdzian wręczony uczennicy, która nie umie czytać i pisać, nauczyciel, który odmawia powtórzenia tego, co powiedział, gdy prosi o to uczeń z niepełnosprawnością intelektualną.

Drugie zadanie polegało na podaniu trzech słów o tym, jak dziś rozstrzyga się konflikty. Dwa słowa, które w chmurze urosły najbardziej, to „działać” i „ignorować”.

Trzy etapy i jedno kryterium

Druga część dotyczyła metody. Diana uporządkowała interwencję w trzy etapy.

Podejść do problemu bez uprzedzeń. Przyjść bez wersji, która już krąży: w sprawie publicznej, bez tej, którą podały media; w szkole, bez tej, którą podano w pokoju nauczycielskim. „Jeśli przychodzi się, wiedząc, kto jest problemem, niczego się już nie dowie: potwierdzi się tylko to, co się wie.” Stąd bierze się jedyne pytanie, od którego się zaczyna, zadawane osobno, bez publiczności, każdej osobie: czego potrzebujesz? Także osobom, które będą podtrzymywać proces, bo czasem szczerą odpowiedzią jest to, że nie mogą, i trzeba wtedy ustąpić.

Dialog, jeśli są spełnione warunki. Dopiero tu sadza się kogoś naprzeciw kogoś, i nie zawsze do tego dochodzi. Źle przygotowane spotkanie nie jest neutralne: może ponownie skrzywdzić osobę, która już doznała szkody. Pierwsze, czego uczy się w tej pracy, to nie sadzanie dwójki dzieci twarzą w twarz, ale wiedza, kiedy jeszcze nie można.

Integracja, której zwykle brakuje. Aby osoba, która wyrządziła szkodę, znów miała swoje miejsce i zrobiła coś konkretnego. Diana zrobiła tu rozróżnienie: poruszyć uczuciowo (conmover) to wzruszyć się i popłakać na spotkaniu; wprawić w ruch (mover) to zrobić coś, co przenika całe ciało. Dziecko, które przeprasza i wraca na swoje dawne miejsce, nie ruszyło się: wzruszyło się, a to trwa tydzień.

Jest też ktoś jeszcze, kto patrzy. Cała klasa czeka, by zobaczyć, co się stanie: jeśli osoba, która wyrządziła szkodę, znika na kilka dni i wraca taka sama, wspólnota uczy się, że tu nic się nie dzieje. To, co rozstrzyga się w jednej sprawie, zabiera ze sobą cała grupa.

Kryterium przenikające wszystkie trzy etapy to polityka BACI — dobroć, towarzyszenie, troska i integracja (po hiszpańsku: bondad, acompañamiento, cuidado e integración) — którą Diana stworzyła i zarejestrowała. „Brzmi to miękko, a nie jest. Jeśli interwencja nie ma tych czterech elementów, nie jest naprawcza: jest dobrze zredagowaną formalnością.”

Dlaczego słowo ma znaczenie

Pod koniec Diana wróciła do słowa bullying. Przeniesione do klasy, przenosi logikę karną: jest sprawca, jest ofiara, trzeba go wskazać i ukarać. A gdy nie kryminalizuje, diagnozuje. „Albo sędzia, albo lekarz. My jesteśmy wychowawcami.”

Przewodnik prowincji Buenos Aires od 2012 r. zaleca zachowanie krytycznego stosunku do tego terminu właśnie ze względu na jego kryminologiczne piętno oraz mówienie o nękaniu: działaniu utrzymującym się w czasie, bez typologii ofiar i sprawców. Etykiety się przykleja i nie da się ich odkleić. Osoba, która trafia po stronie ofiary, ma skłonność tam pozostać, a ta tożsamość przedłuża szkodę zamiast ją leczyć; osoba po drugiej stronie uczy się robić to, co jej powiedziano, że jest.

To skok, który wykonujemy, nie zdając sobie z tego sprawy: przestajemy pytać, co zrobiła osoba, a zaczynamy mówić, kim jest. Dziecko może popełnić błąd. Nie może natomiast stać się błędem, bo błąd można naprawić, a osoby-błędu nie.

Materiały i co dalej

Całe zajęcia zostały nagrane na kanale SAJuR: obejrzeć masterclass w serwisie YouTube. Nagranie ma rozdziały, aby można było przejść od razu do wybranego fragmentu.

Slajdy z zajęć zostały opublikowane i można je oglądać oraz pobrać w formacie PDF: Przemoc w szkole i praktyki naprawcze. Są tam także odpowiedzi sali, zanonimizowane.

Szkolenie „Violencia escolar y prácticas restaurativas” (Przemoc w szkole i praktyki naprawcze) rozpoczyna się w czwartek 24 września i trwa w czwartki 1, 8, 15 i 22 października: pięć zajęć synchronicznych prowadzonych przez kadrę dydaktyczną SAJuR: Evę Cavanna, Alejandrę Zarzę, Giselle Méndez i Miguela Assisa. Osie tematyczne obejmują trajektorie nastolatków i nastolatek oraz analizę konfliktu, perspektywy uczestników sytuacji nękania, ramy normatywne współżycia w szkole, udział społeczności w zarządzaniu konfliktami oraz wpływ nowego systemu odpowiedzialności karnej nieletnich na placówki oświatowe.

Dziękujemy Comunidad de Aprendizaje CoPAZ za otwarcie tej przestrzeni wspólnie z Sociedad Argentina de Justicia Restaurativa SAJuR oraz osobom, które się połączyły, by ją śledzić.

Gdzie nas śledzić

Jeśli coś z tego okazało się przydatne, najlepszym sposobem, by to kontynuować, jest wspieranie trzech organizacji, które to umożliwiły.

• Comunidad de Aprendizaje CoPAZ — www.copaz.org · @copazong
• Sociedad Argentina de Justicia Restaurativa SAJuR — sajur.org · @sajurargentina
• dr Diana Márquez — dianamarquez.org · @dianitaemarquez